Yarık dudak ve yarık damak, embriyolojik gelişim sırasında yüz ve damak yapılarının tam olarak birleşememesi sonucu ortaya çıkan, en sık görülen kraniyofasiyal anomaliler arasında yer alır. Odyoloji, konuşma-dil gelişimi ve işitme sağlığı açısından bu anomaliler erken tanı ve multidisipliner takip gerektiren klinik tablolardır.
Bu yazıda yarık dudak-damak anomalilerinin embriyolojisi, sınıflaması, epidemiyolojisi, genetik ve çevresel risk faktörleri, beslenme sorunları ve odyolojik açıdan önemi bilimsel veriler ışığında ele alınmıştır.
Yarık Dudak Nedir?
Yarık dudak, embriyolojik dönemde medial nazal çıkıntı ile maksiller çıkıntının füzyon defekti sonucu oluşur. Damak yarığı eşlik etsin veya etmesin, yarık dudak en sık görülen kraniyofasiyal anomalidir.
Yarık Dudak Epidemiyolojisi
- Irklar arasında görülme sıklığı değişkendir
- En sık Asya popülasyonunda görülür
- Erkeklerde kadınlara göre daha sık izlenir
- En yaygın formu sol tek taraflı yarık dudaktır
Yarık Dudakta Genetik Faktörler
Yarık dudak ve/veya damak için tek bir belirleyici gen tanımlanmamıştır. Ancak:
- Pozitif aile öyküsü rekürrens riskini anlamlı düzeyde artırır
- İzole yarık dudak ile izole yarık damak genetik olarak farklı kabul edilir
- Anne yaşının 20 yaş altı veya 39 yaş üstü olması riski artırabilir
Yarık Dudakta Çevresel Risk Faktörleri
- Fenitoin ve bazı antikonvülzanlara maruziyet
- İlk trimesterde sigara kullanımı
- Folik asit eksikliği
Folik asit desteğinin gebelik öncesi ve erken gebelik döneminde yarık oluşum riskini azalttığı gösterilmiştir.
Yarık Dudak Sınıflaması
Yarık dudaklar anatomik ve klinik özelliklerine göre sınıflandırılır:
1. Tutulum Tarafına Göre
- Unilateral (tek taraflı)
- Bilateral (iki taraflı)
2. Derinliğine Göre
- Komplet yarık: Dudak boyunca burun tabanına uzanır
- İnkomplet yarık: Burun tabanı sağlamdır
3. Mikroform Yarık Dudak
Forme fruste olarak da adlandırılır:
- Vertikal dudak çöküklüğü veya skar
- White roll düzensizliği
- Dudakta değişken derecede vertikal kısalık
Yarık Dudakta Beslenme Problemleri
İzole yarık dudaklı bebekler genellikle:
- Anne memesini emebilir
- Standart biberonla beslenebilir
Ancak damak yarığı eşlik ediyorsa emme yetersizliği ve aspirasyon riski oluşur.
Önerilen Beslenme Yöntemleri
- Haberman emziği
- Sıkılabilir damak yarığı biberonları
- Oturur pozisyonda beslenme
Yarık Damak Nedir?
Damak, embriyolojik olarak primer ve sekonder damak olmak üzere iki bölümden oluşur.
Primer Damak
- İnsisiv foramenin anteriorunda yer alır
- Dudak, alveol, burun tabanı ve sert damak ön bölümünü içerir
Sekonder Damak
- İnsisiv foramenin posteriorunda yer alır
- Sert damak arka bölümü ve yumuşak damaktan oluşur
Yarık damakta yumuşak damak kasları orta hatta birleşemez ve yarık kenarlarına anormal insertio yapar.
Yarık Damak Sınıflaması
- Primer / sekonder damak yarıkları
- Total veya subtotal
- Tek taraflı, bilateral veya median
Yarık Damak Epidemiyolojisi
- Yarık dudak-damak en sık Asyalılarda görülür
- İzole yarık damak insidansı: 0.5 / 1000
- Yarık dudak-damak erkek/kadın oranı: 2:1
- Tutulum sıklığı: sol > sağ > bilateral
Sendromik Olmayan Yarıklar
Tek bir embriyolojik olay sonucu oluşan ve ek anomalilerle seyretmeyen yarıklardır.
- İzole eşlik eden anomali insidansı:
- Yarık dudak-damak: %7–14
- Yarık damak: %17
En sık eşlik eden tablo Robin sekansıdır.
Sendromik Yarıklar
300’den fazla genetik sendroma damak yarığı eşlik edebilir.
Sık Görülen Sendromlar
Stickler Sendromu
- Sendromik yarık damakların %25’i
- Otozomal dominant
- Tip II kollajen gen mutasyonu
- İşitme kaybı, oküler anomaliler, artropatiler
Velokardiyofasiyal (Shprintzen) Sendromu
- Sendromik yarıkların %15’i
- 22q11 delesyonu
- Kardiyak anomaliler, yüz dismorfizmi, gelişim geriliği
Van der Woude Sendromu
- Yarık dudak/damak
- Alt dudakta çöküntüler (fistüller)
Yarık Damakta Genetik ve Çevresel Faktörler Nelerdir?
- Genetik faktörler: %20–50
- Çevresel faktörler:
- Sigara ve alkol
- Antikonvülzan ve retinoid maruziyeti
- Kortikosteroid kullanımı
- Yüksek rakım
- İleri ebeveyn yaşı (özellikle baba yaşı)
Odyolojik Açıdan Yarık Damak ve Dudak
Yarık damaklı bireylerde:
- Östaki tüpü disfonksiyonu
- Sık orta kulak enfeksiyonları
- İletim tipi işitme kaybı
- Konuşma ve rezonans bozuklukları sık görülür
Bu nedenle erken odyolojik değerlendirme ve düzenli işitme takibi kritik öneme sahiptir.
Yarık dudak ve damak anomalileri yalnızca estetik değil; işitme, konuşma, beslenme ve psikososyal gelişimi doğrudan etkileyen multidisipliner yaklaşımlar gerektiren klinik tablolardır. Odyolojik takip, erken tanı ve rehabilitasyon sürecinin vazgeçilmez bir parçasıdır.
Hakkında Odyone
Odyoloji alanında uzmanlaşmış olan Odyone, işitme kaybı, tinnitus (çınlama), iç kulak anomalileri ve aktif orta kulak implantları gibi konularda bilimsel temelli içerikler üretmektedir. Amacı, işitme sağlığı konusunda toplumsal farkındalık oluşturmak ve hasta ile profesyonel arasında bilgi köprüsü kurmaktır.
Sitedeki tüm içerikler, güncel akademik literatür ve uzman görüşlerine dayanmaktadır. Bilimsel doğruluk, erişilebilir dil ve etik yaklaşım Odyone’un içerik üretiminde temel aldığı değerlerdir.
İlgi alanları: pediatrik odyoloji, iç kulak gelişimi, işitsel rehabilitasyon, işitme kaybının psikososyal etkileri
Daha fazla bilgi için: (https://www.odyone.com.tr) veya tüm sosyal medya hesaplarımızdan odyonecom olarak bizi takip edip merak ettiklerinizi sorabilirsiniz.
